Der Reisende

| Geen reacties

Een ontdekking, zo werd het aangekondigd, een volkomen ten onrechte vergeten roman.

Dat tweede klopt in elk geval wel, zoals de lectuur van Der Reisende van Ulrich Alexander Boschwitz (Verlag Klett-Cotta, Stuttgart, 2018) me leert. Maar dat geldt natuurlijk voor heel wat romans. Hier zijn zeker twee andere redenen dan intrinsieke kwaliteiten te bedenken, die er (mede) toe hebben geleid dit boek uit te brengen.

Op de eerste plaats de actualiteit: het boek gaat uiteindelijk over vluchtelingen, over vervolging en vlucht daarvoor. En daarnaast is er natuurlijk het tragische lot van de auteur. Deze laatste was erin geslaagd naar Engeland te vluchten, maar werd als Duitser naar Australië gedeporteerd; toen hij bereid was om in het leger dienst te nemen en tegen de nazi’s te gaan vechten, werd hij terug naar Engeland gebracht, maar het schip waarop hij zich bevond werd door diezelfde Duitsers getorpedeerd, waarbij alle inzittenden omkwamen.

Zijn roman was toen af, en al verschenen…in het Engels (en enkele jaren later, vlak na de oorlog) ook in het Frans. Deze uitgave is de eerste in de oorspronkelijke taal, op basis van een typoscript, dat bewaard bleef. Het is dus geen terugvertaling.

Het boek kent amper een plot. Een joodse zakenman zou uit Duitsland weg willen, maar het blijft bij één mislukte poging om de Belgische grens over te steken; daarna beperkt hij zich tot rondreizen, met de trein, kriskras door Duitsland, maar vooral van de ene grootstad naar de andere. Verblijven doet hij meestal in hotels; één keer verblijft hij nog in de eigen woning, een hele tijd nadat SA-geteisem hem kwam aanhouden en z’n woning leegroven. Toen begon zijn vlucht pas echt en goed, maar hier treedt ook een fout op in de opbouw van het boek. Dit begint immers met het bezoek van een andere, een Arische zakenman, aan wie de hoofdfiguur, Silbermann, zijn woning wil verkopen. Die koper wordt wel goed geschetst in de gierigheid waarmee hij misbruik maakt van de situatie, maar ook in de manier waarop hijzelf de SA-bende ontvangt om Silbermann uit de wind te zetten. Hij wordt daarbij zelf afgeranseld. Maar vreemd genoeg horen we later niets meer van die figuur; af en toe denkt de hoofdpersoon nog eens aan hem, en dat is het dan. Misschien heeft dat te maken met de stilistische richting waar dit boek bij aansluit, en die in de jaren dertig sterk uit de verf kwam, die van de zogenaamde ‘nieuwe zakelijkheid’. Een vorm van realisme, die toch eerder op het gebied van de stijl gesitueerd moest worden, een stijl zonder fiorituren en die al te literaire taal afwees. Misschien leidde dat soms ook tot meer structurele kenmerken, zoals hier het verdwijnen van figuren die in het begin van het boek belangrijk waren. Maar zelf zie ik er toch eerder een structuurfout in; de auteur is er trouwens niet meer toe gekomen zijn oorspronkelijk manuscript nog eens grondig door te ploegen, wat nochtans wel zijn bedoeling was.

Een ander aspect dat naar die nieuwe zakelijkheid verwijst, zijn de dialogen. Die deden mij soms aan de romans van Irmgard Keun denken, maar Boschwitz gaat daarin verder, zijn boek bestaat grotendeels uit dialogen. Te veel, denk ik zelfs. Soms gaat het vervelen, omdat er in die dialogen eigenlijk weinig fundamentele zaken gezegd worden. Er is één hoofdstuk waarin daarentegen het vertelaspect overheerst, dat is het hoofdstuk waarin de hoofdpersoon probeert illegaal de grens met België over te steken. Dan wordt de roman ook ineens spannend en ga je sneller lezen, omdat je meegesleept wordt, omdat de auteur erin slaagt de lezer zich te laten inleven in de hoofdpersoon, zich met hem te laten vereenzelvigen zelfs. Wat mij betreft zijn er te weinig van dergelijke passages in het boek. En dat alles tesamen genomen zorgt ervoor dat het mij toch niet overtuigt.

Van een mislukking wil ik zeker niet spreken, maar vergelijk deze roman eens met Manja van Anna Gmeyner, een andere vergeten roman uit de jaren dertig, die enkele tijd geleden door het Aufbau Verlag opnieuw werd uitgebracht. Die roman speelt zich vroeger af, maar het thema is evenzeer de toenemende Jodenhaat in Duitsland, vlak voor en na de machtsovername. De structuur van die roman is heel anders, veel meer doordacht, en de hoofdpersonen zijn kinderen. Dat maakt dat boek wrang en bitter.

Bij Boschwitz is het hele land één groot krankzinnigengesticht geworden. In het laatste hoofdstuk bevindt de hoofdpersoon zich in zo’n gesticht, hij werd er opgesloten. Dat hele korte hoofdstuk is één metafoor voor Duitsland. De krankzinnigen roepen ‘Juden raus!’, maar weten niet wat ze roepen; wel willen ze de hoofdpersoon doen meeroepen. Daarmee eindigt het boek. Een dergelijk open einde liet wellicht nog een beetje licht toe – ten onrechte zoals we nu weten. Bij Gmeyner was dat helemaal niet het geval.

Het is vooral de actualiteit ervan die dit boek in mijn ogen wel interessant maakt. De vluchtelingen toen, waaronder dus de hoofdpersoon Silbermann, waren voornamelijk joden (ook communisten natuurlijk, zelfs socialisten, maar vaak werden die door de nazi’s ook als joden beschouwd), en zeker in dit boek waren ze op de vlucht in hun eigen land, waar ze tot vreemdelingen gebombardeerd werden. Wat dat betreft is het geschetste beeld zeker accuraat: de angst voor plundering, voor aanhouding en overbrenging naar een concentratiekamp (de echte uitroeiingskampen waren er nog niet, die zouden er bij het begin van de oorlog pas komen), de angst ook om gewoon een gesprek te voeren – dat zou immers afgeluisterd kunnen worden.

De hoofdpersoon loopt rond met een fortuin in cash, bankkaarten bestonden toen niet. Maar op het einde wordt, door eigen onachtzaamheid, de aktentas gestolen waarin hij het geld opborg en blijft hij met niets achter. En de angst om aangifte te doen bij de politie is te groot, de politie is immers helemaal het tegendeel van je ‘vriend en helper’, zoals het toen op affiches van de nazi’s beweerd werd. Uiteindelijk doet hij het toch, zeer tot zijn scha en schande. Om dan, in het laatste korte hoofdstuk, te eindigen in het krankzinnigengesticht. En dat was, zoals we nu goed weten, slechts een tussenstation naar veel onherbergzamere oorden. Maar dat wist de schrijver nog niet, kon hij waarschijnlijk zelfs niet bevroeden (de nazi’s zelf wisten toen nog niet hoe ver ze uiteindelijk zouden gaan).

Het boek wordt gevolgd door een kort nawoord van uitgever Peter Graf, waarin hij de figuur van de schrijver en de aard van zijn boek schetst. Parallellen met hedendaagse toestanden trekt hij niet, dat laat hij aan de lezer zelf over. Maar die liggen uiteraard voor de hand. Ook al verschilt de toestand van toen hemelsbreed van de toestand van vandaag. Toen was het puur irrationeel fanatiek racisme, dat aan de oorsprong lag van de vele vluchtelingen. Vandaag zijn het de door het westen ontketende oorlogen (bv. in Syrië) die aan de basis liggen van een nog groter vluchtelingenprobleem. Voor de rechtstreeks betrokkenen maakt dat niets uit, zij willen gewoon, liefst thuis, in veiligheid leven. Zoals de joden toen in Duitsland.

Ulrich Alexander Boschwitz (geboren 19 april 1915 in Berlijn; gestorven 29 oktober 1942).

Eén vraag heb ik me in dat verband toch nog gesteld: in hoeverre klopt het dat de sterke anti-joodse stemming zo vlug voet gekregen had onder de Duitse bevolking? Onder de ambtenaren was dat wel verklaarbaar, denk ik, zeker in 1938, dat is toch al vijf jaar na de machtsovername en drie jaar na de rassenwetten van Nürnberg; en gelet op de aard van Duitse (zouden andere anders zijn?) ambtenaren ligt het wel een beetje voor de hand dat ze administratieve maatregelen en zeker de houding erachter snel interioriseerden. Maar uit de lectuur van het boek krijg ik de indruk dat het algemener was; tenzij de auteur erin geslaagd is de angst van de hoofdpersoon (die waarschijnlijk ook zijn eigen angst geweest is) door zijn boek heen te weven. Want inderdaad, Silbermann komt ook andere Duitsers tegen, in een van de treinen die hij neemt, Duitsers die ofwel onverschillig staan tegenover zijn jood-zijn, of die hem zelfs een beetje willen helpen. Maar het opvallendst blijven toch wel de angst en het diepe wantrouwen.

Delen:
Share

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.


Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.