15.05.17 – Kun je het fascisme herkennen?

| Geen reacties

Volgens Umberto Eco wel degelijk. Een al wat oudere tekst van hem werd afzonderlijk uitgebracht onder de titel Reconnaître le fascisme (Editions Grasset, Paris, 2017). Maar er zijn toch wel wat vragen bij te stellen.

Het boekje begint met jeugdherinneringen van Eco, die de tijd van Mussolini nog bewust heeft meegemaakt. En het eindigt daarmee. Tussendoor trekt de auteur eerst enkele conclusies over wat hij toen beleefde, conclusies wat betreft de veelvormigheid van het fascisme, en de vele innerlijke tegenstrijdigheden erin. Want fascisme is inderdaad een globale term, waaronder zowel het nationaal-socialisme van de Duitsers, als het katholieke fascisme van Franco als het ‘socialistische’ fascisme van Mussolini alsmede nog vele andere vormen van hetzelfde vallen.

Maar volgens de auteur hebben ze toch wel bepaalde kenmerken gemeen, en dat is het deel van het boekje waar de titel naar verwijst: in veertien punten probeert Eco te vatten wat het fascisme herkenbaar maakt. En hij zegt expliciet dat het detecteren van één enkel kenmerk al voldoende is om van fascisme te kunnen spreken:

“Mais il suffit qu’une seule d’entre elles soit présente pour faire coaguler une nébuleuse fasciste.” (p. 34)

Het eerste dat opvalt is dat hij weinig tot niets te zeggen heeft over de sociale en economische politiek van het fascisme, dat hij nooit zegt voor wie de fascisten nu optreden, wie hun bazen zijn. De veertien punten zijn grotendeels formele/formalistische punten, die je ook elders dan bij fascisten vinden kunt. De kern, het belangrijkste is dus gewoon weg, verdwenen, wordt niet of amper genoemd. Maar laten we die veertien punten even van dichterbij bekijken.

Het eerste en dus in Eco’s ogen waarschijnlijk het belangrijkste punt is de cultus van de traditie. Nou ben ikzelf lid van een vereniging die de Traditie (mét hoofdletter a.u.b.) hoog in het vaandel schrijft; als dat in mijn ogen een fascistische vereniging zou zijn, was ik er al lang weg. Maar in mijn ogen is ze enkel conservatief, waar ik niets op tegen heb op voorwaarde dat wel gezegd wordt wat dan bewaard moet worden. Maar ik geef toe: er zijn duidelijke raakvlakken tussen conservatisme en fascisme. Iemand als Bolkestein of vroeger Churchill lijken me voorbeelden daarvan te zijn.

De afkeuring en weigering van het zgn. modernisme zou een volgend punt zijn. Maar wat is dat: ‘modernisme’ ? ‘Blut und Boden’ was inderdaad een antimodernistische slogan, maar ondertussen was dat Duitsland van Hitler op technisch vlak bv. zéér modernistisch. En was Marinetti geen fascist?

Het wantrouwen tegen intellectuelen past daar natuurlijk bij, evenals de angst voor het verschil, voor het anders-zijn. Dat alles komt tot uiting in het nationalisme. Maar ook hier weer een vaststelling: inderdaad, alle fascismen waren nationalistisch. Maar zijn alle nationalismen daarom ook fascistisch? Wanneer je naar de praktijk kijkt (Front National, Alternative für Deutschland, Nieuw-Vlaamse Alliantie, Lega Nord…) zou je het wel denken, maar toch denk ik dat het niet helemaal klopt.

Het beroep op de middenklassen is mijns inziens iets dat tot het historische fascisme behoort, en dat vandaag veel minder naar voren treedt. Ook de oorlog en het geweld zijn tot nader order niet meer echt aanwezig, tenzij bij echte randgroeperingen, die misschien wel een vijver kunnen zijn, waarin de échte machthebbers zullen kunnen vissen wanneer ze het nodig achten: zie Oekraïne en de rol van Pravy Sektor, dat inderdaad een fascistische groepering is in de klassieke betekenis (SA en/of SS). Daarin zijn ook de haat tegen zwakkeren, het zgn. heroïsme van de leden van de eigen groep én de doodscultus manifest aanwezig. Zoals bij de moslimzelfmoordenaars en -moordenaars. Wat Eco niet zegt.

Pravy Sektor

Het laatste punt is het gebruik van ‘novlangue’ (newspeak); maar dat kom je echt waar bij alle politiekers tegen, van alle gezindten; zijn dat dan allemaal fascisten? Ze zullen er alle wel hier of daar iets mee gemeen hebben, dat wel, weinig of iets meer, maar als je Eco’s uitgangspunt aanneemt zijn dus alle partijen fascistische partijen.

Onzin natuurlijk.

Eco is blijven steken in het beeld dat hij in zijn eigen jeugd van het fascisme heeft meegekregen. Maar dat klopt langs geen kanten meer. Om te weten waar het zich vandaag situeert moet je naar de inhoud kijken. Het klassieke fascisme moest de macht van de extremistische groepen van het financiekapitaal in stand houden, met burgeroorlog als het moest. Maar de middelen om de bevolking te beïnvloeden zijnheden ten dage zo uitgebreid geworden dat bruut geweld echt niet meer nodig is (voorlopig). In de kranten die ze lezen, op de teevee waar ze naar kijken, overal zie je niks anders dan pure brute propaganda. Inderdaad newspeak, volledig. En de Tanghe’s, de Yves Desmetten enzoverder zijn er zich niet eens zelf van bewust dat ze pure propagandisten zijn van het bestaande systeem. Zelfs geleerdere idioten als Boudry, een van de papegaaien van Gwendolyn, beseffen dat waarschijnlijk niet eens.

Enkele verschillen. Het fascisme van vroeger was volledig antidemocratisch en wou het parlementaire stelsel helemaal om zeep helpen. Het hedendaagse fascisme heeft ingezien dat een parlement toch niks te zeggen heeft en omarmt de democratie dus – tot ze eronder stikt waarschijnlijk. Het vroegere fascisme was ‘socialistisch’, dat van vandaag is liberaal op een extreme en soms zelfs extremistische manier (bij de bigotte aanhangers van de Chicago school). Het vroegere fascisme was grotendeels ‘revolutionair’, dat van vandaag eerder conservatief, maar is wel gewiekst genoeg om daar geen punt van te maken. Het belangrijkste is datgene waar Eco het nooit over heeft: ervoor zorgen dat alle programmapunten van het financiekapitaal (en ander kapitaal) onverkort en zo degelijk mogelijk worden uitgevoerd.

Daarmee kan iedereen zelf wel zien waar het fascisme van vandaag zich situeert. Het is nog steeds even gevaarlijk, en wanneer het echt met tegenstand geconfronteerd zal worden, zal het ook niet aarzelen om Breendonk opnieuw open te doen.

Delen:
Share

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.


1 × 3 =