16.01.15 – Charlie Hebdo 4 – Afbeeldingen

| Geen reacties

Overal lees en hoor je vandaag de dag dat de profeet Mohammed niet afgebeeld mag worden. Gisterenavond wist de journalist van dienst op het VRT-nieuws ons dat haarfijn uit te leggen, alsof het om een waarheid van Meden en Perzen ging.

Maar is dat zo?

Nee, natuurlijk niet.

1. Op de eerste plaats al omdat het logisch volstrekt onmogelijk is de profeet af te beelden. Er bestaat immers geen enkele foto, en geen enkel portretschilderij van hem, enkel wat vage en nietszeggende beschrijvingen in vroeg-islamitische teksten. Elke mogelijke afbeelding is dus fantasie, fictie; net zoals de afbeeldingen van God of van Christus in het christendom. Ook daar weet niemand van verre of van nabij hoe ze eruit zagen c.q. zien. En omdat in zo’n geval de fantasie volledig haar vrije loop kan nemen, heeft dat tot de prachtigste kunstwerken geleid, die mede inderdaad en terecht tot het werelderfgoed behoren.

"De schepping van Adam", een onderdeel van het fresco op het gewelf van de Sixtijnse Kapel in Vaticaanstad,  geschilderd door Michelangelo rond 1511.

“De schepping van Adam”, een onderdeel van het fresco op het gewelf van de Sixtijnse Kapel in Vaticaanstad, geschilderd door Michelangelo rond 1511 – klik voor groter beeld.

2. Dat er in de traditie van de islam geen afbeeldingen zouden voorkomen is regelrechte onzin. Van God aka Allah is mij inderdaad in die cultuur geen afbeelding bekend, maar van de profeet daarentegen heel wat. Tot omzeggens de 16de eeuw werden die regelmatig gemaakt, maar wel enkel in Perzië en het Ottomaanse rijk. In de kerngebieden van de Islam, rond Saoudi-Arabië dus, blijkbaar niet. Het zijn ook geen schilderijen, maar miniaturen, die vaak als boekversiering gemaakt werden. En ze zijn vaak van een verbluffende sierlijkheid, verfijning en schoonheid.

Mohammed ontmoet de profeten Ismail, Is-Hak en Lot in het paradijs. Uit de "Apocalyps van Mohammed", geschreven in 1436 in Herat, Afghanistan (nu in de Bibliothèque Nationale, Parijs).

Mohammed ontmoet de profeten Ismail, Is-Hak en Lot in het paradijs. Uit de “Apocalyps van Mohammed”, geschreven in 1436 in Herat, Afghanistan (nu in de Bibliothèque Nationale, Parijs) – klik voor groter beeld.

De profeet Mohammed gaat Abraham, Mozes, Jezus en anderen voor in het gebed. Middeleeuws Perzisch miniatuur.

De profeet Mohammed gaat Abraham, Mozes, Jezus en anderen voor in het gebed. Middeleeuws Perzisch miniatuur – klik voor groter beeld.

Wel valt op dat op bepaalde van die miniaturen het aangezicht van de profeet niet wordt weergegeven, het wordt blank gelaten, alsof het enkel uit licht zou bestaan. Dat is een traditie die ook in het jodendom voortkomt, bv. Exodus 33, als Mozes vraagt God van aangezicht tot aangezicht te mogen aanschouwen, een gebeurtenis die in de christelijke iconografie vaak verbeeld werd. Overigens denke men ook aan de filosofie van Lévinas, waarin het gelaat van de ander zo’n grote rol speelt.

Intocht van Mohammed in Mekka en de vernietiging van de afgoden. Mohammed wordt afgebeeld als een vlam in dit manuscript. Uit: Bazil's Hamla-i Haydari, Kashmir, 1808.

Intocht van Mohammed in Mekka en vernietiging van de afgoden. Mohammed wordt afgebeeld als een vlam in dit manuscript. Uit: Bazil’s Hamla-i Haydari, Kashmir, 1808 – klik voor groter beeld.

3. Het verbod op afbeeldingen komt als zodanig niet voor in de koran. Je kunt je natuurlijk afvragen of toen in die barre woestijnwereld zoiets als afbeeldingen überhaupt bestonden. Ik weet het niet. Het is een late interpretatie van enkele verzen, die tot een dergelijk verbod heeft geleid. Theologisch gezien kun je daarover trouwens opmerken dat Mohammed op die manier van zijn menselijkheid ontdaan wordt en een puur goddelijke status krijgt, wat allesbehalve in overeenstemming is met de islam, waarin je mensen niet mag vergoddelijken. Maar dat terzijde.

Mohammed, getoond met een gesluierde gezicht en halo, op de berg Hira (16e-eeuwse Ottomaanse illustratie van de Siyer-i Nebi)

Mohammed, getoond met een gesluierde gezicht en halo, op de berg Hira (16e-eeuwse Ottomaanse illustratie van de Siyer-i Nebi) – klik voor groter beeld

Dat zgn. verbod loopt parallel met het gebod om de sluier te dragen, het hoofd te bedekken. Ondertussen zal iedereen wel weten dat ook dat niet als zodanig in de koran staat, maar eveneens een hineininterpretierung is. Zoals je het afbeeldingsverbod dus eerder uit het oude testament zou kunnen afleiden, zo komt de plicht het hoofd te bedekken rechtstreeks uit het nieuwe testament: Korintiërs 1, hoofdstuk 11. En op basis daarvan heeft de kerkvader Tertullianus dat uitgewerkt in een geschrift met als titel ‘On the veiling of virgins’. Daar en nergens anders ligt de oorsprong van de hoofddoek. (Vreemd dat Etienne Vermeersch daar, bij mijn weten toch, nooit naar verwezen heeft. Het kan toch niet dat hij dat niet zou weten?)

Miraj (de hemelreis die de profeet Mohammed maakte op het paard Buraq) door de Perzische schilder Sultan Mohammed, met Chinese invloeden in de wolken en engelen, 1539-1543 – klik voor groter beeld

4. Tenslotte zijn er ook in het christendom wel wat paralellen te vinden van dat afbeeldingsverbod. In de 8ste en 9de eeuw vond er in Constantinopel een hevig strijd plaats tussen de zgn. iconoclasten en de iconodulen. Verschillende keren werden door de eersten afbeeldingen vernietigd, maar uiteindelijk hebben de laatsten toch het pleit gewonnen. Ook bij ons vond iets dergelijks plaats, in de 16de eeuw met name tijdens de zgn. ‘beeldenstorm’. Toen werden in Antwerpen bv. massaal veel beelden van heiligen vernietigd. Daaraan is het ook te wijten dat protestantse kerken vaak zo’n enorm lege en kale indruk maken (men zie bv. de vele kerkinterieurs van Saenredam).

Vandalisme in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen tijdens de Beeldenstorm, 20 augustus 1566, door Frans Hogenberg (1535 – 1590)

Vandalisme in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen tijdens de Beeldenstorm, 20 augustus 1566, door Frans Hogenberg – klik voor groter beeld (

Wat wel opvalt: soms zijn enkel de gezichten vernietigd, verwijderd. Of dat zo bedoeld is, weet ik echter niet, maar gelet op het voorgaande zou het best kunnen.

Beschadigde beeldengroep -  iSint Maartenskerk, Utrecht

Sint Maartenskerk, Utrecht. Het altaarretabel met Anna te Drieën in de kapel van bisschop Jan van Arkel, geschonden tijdens de Beeldenstorm in 1580 – klik voor groter beeld

Men moet zich geen enkele illusie maken wat dat betreft voor als de moslims het hier ooit voor het zeggen zouden krijgen en bv. de Sint-Pieter in handen zouden krijgen (zoals in de 15de eeuw de Hagia Sophia in Constantinopel): Bernini zou opgeblazen worden zoals de bekende Boeddhabeelden in Afghanistan, Michelangelo en Raphaël zouden overschilderd worden.

000

En echt tenslotte: via de volgende link

http://palladio.free.fr/harakiri/HKH/index01.html

kan men alle covers van Hara-Kiri en Charlie Hebdo tot begin van de jaren tachtig bekijken (toen verdween het blad voor ettelijke jaren om begin jaren negentig opnieuw te verschijnen). Wat mij alleszins opvalt is de quasi totale afwezigheid van de grote monotheïstische godsdiensten daarin. Enkel tijdens de laatste jaren is dat ook voor hen belangrijk geworden. Zo kun je aan de hand van die covers sociologische conclusies trekken voor wat betreft de evolutie van onze Westerse maatschappij, waarin godsdienstig fanatisme teruggekeerd is alsof het nooit verdwenen was. Waarschijnlijk hebben we ook dat te danken aan Gorbatschow, in laatste instantie.

Het kan een vreemde parallel lijken, maar sinds het begin van de jaren zeventig loopt er op zondagavond op ARD een politiereeks die Tatort heet. Ik bekijk die sinds het begin, vooreerst natuurlijk om Duits te leren. Maar ook daarin kun je exact dezelfde ontwikkelingen detecteren. Eigenlijk is het angstaanjagend.

Charlie akbar!

Print Friendly, PDF & Email
Delen:
Share

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.


negentien − vijftien =