Mak en Dagerman

| Geen reacties

Gisteren eerder toevallig naar de ‘mercredis de l’histoire’ op Arte gekeken. Men gaf een documentaire naar een reisverslag van Stig Dagerman, die in de herfst van 1946 een vijftal Duitse steden bezocht.

Het moet de eerste keer zijn dat ik de toestand van de Duitse bevolking vlak na de oorlog zo duidelijk, zo indringend, en zo langdurig gezien heb (meer dan een uur). Dergelijke beelden heb ik ook wel gezien in andere documentaires, maar dan steeds met mondjesmaat. De commentaar bij de authentieke beelden was grotendeels van Dagerman; hij was sober, to the point, maar toch vol van een ingehouden mededogen en van begrip voor deze gewone mensen. Soms werd die commentaar van Dagerman afgewisseld met commentaarstemmen uit de newsreels van die tijd (Frans en Engels), waarin werd toegegeven dat er honger heerste, dat het armzalig gesteld was met het Duitse volk, maar dat het hun eigen schuld was. Dagerman zelf sprak zich niet expliciet in die zin uit, als het daarover ging was zijn commentaar afgewogener, met veel grijs en weinig zwart/wit.

Propaganda voor iets of tegen iets was al helemaal afwezig in de commentaar van de Zweedse schrijver. Als je dat dan vergelijkt met de propagandafilms van Mak… Dag tegen nacht gewoonweg. Dagerman beperkt zich grotendeels tot de feiten, hetgeen hem overigens niet belet een standpunt in te nemen. Als hij het over de ‘Spruchkammern’ heeft bv. die geacht werden de denazificatie door te voeren, maar zich zelfs in het begin enkel tot de allerkleinste vissen beperkten. En vanaf 1947, als de koude oorlog door de Amerikanen werd begonnen, was die denazificatie helemaal van de baan. Daar eindigde de documentaire trouwens mee.

Sommige beelden waren hallucinant, en deden mij onmiddellijk en volledig denken aan de Borinage-film van Joris Ivens. Dezelfde toestanden, dezelfde afgrijselijke armoede.

Door geen standpunt in te nemen, grotendeels beschrijvend te blijven, verplicht Dagerman (of de cineast die zich op zijn werk baseerde, want Dagerman zelf is al lang dood) de kijker zelf na te denken over wat hij ziet en hoort. Waarbij vooral het contrast betreffende de schuldtoewijzing belangrijk is. Was het Duitse volk collectief schuldig, zoals nazionisten als Goldhagen beweren? Uiteindelijk hangt het natuurlijk altijd af van de (steeds arbitraire) criteria die je aanlegt. Maar ik denk dat collectieve schuld, zo ze al ooit aangenomen zou kunnen worden, de totaal en absoluut absolute uitzondering moet blijven. Het Duitse volk was eerder het eerste slachtoffer van het nazisme dan iets anders.

Overigens werd de reportage die aan de basis lag van deze documentaire, (Stig Dagerman: Deutscher Herbst, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, meerdere herdrukken) ook in het Nederlands vertaald en uitgegeven door Meulenhoff, weeral enkele decennia geleden.

Er heeft zich inmiddels nog niemand gemeld om de dozen met de stompzinnige oppervlakkigheid van Mak af te halen. Het aanbod blijft geldig. Deze veel betere documentaire is eveneens op DVD te krijgen, bij de Arte-shop. Maar die zou ik nooit wegdoen.

Delen:
Share

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.


vijf × 4 =