Es wird Abend

| Geen reacties

Hoe veel je ook leest, altijd zullen er meer schrijvers zijn die je niet dan die je wel gelezen hebt. Eén van hen is Otto Flake, waarvan ik een goeie maand of zo geleden al Es wird Abend. Bericht aus einem langen Leben las. Hoe ik eraan kwam, weet ik niet meer. Waarschijnlijk hier of daar erover gelezen. Daarbij komt mijn voorliefde voor dagboeken, brieven, memoires.

Flake – schrijver vooral van romans en verhalen – is afkomstig uit een grensgebied tussen twee talen en twee culturen: de Elzas. Dat maakt hem in zekere zin tot een bruggenbouwer.

Maar zijn herinneringen gaan meer over het persoonlijke leven dan over het openbare leven – dit laatste dan begrepen als ‘politiek’ leven. Flake staat nog met beide voeten in de 19de eeuw, en uit dit boek blijkt althans dat hij behoort tot die groep die men in Duitsland het ‘Bildungsbürgertum’ noemde. Dat zijn niet noodzakelijkerwijze bourgeois in de sociaal-economische betekenis van dat woord. Flake zelf is bv. eerder uit een kleinburgerlijk gezin afkomstig. Maar wist zich door leergierigheid, talent en de nodige inspanning en hulp omhoog te werken tot een vooraanstaand auteur (en vertaler ook, niet onbelangrijk). Een konservatieve auteur, dat wel. Hetgeen reeds uit de stijl van dit boek blijkt: het is geschreven in een aandachtig, weloverwogen, maar ook Frans aandoend helder Duits.  Het ritme is 19de-eeuws langzaam, en doet me een beetje denken aan het ritme van de romans van Fontane. Maar het leest toch vlot.

In het leven van Flake treedt de politiek pas echt op de voorgrond met de machtsgreep van de nazi’s. Hij is te conservatief om Duitsland te verlaten, wordt ook lid van de Kulturkammer (hoewel aarzelend) en blijft in de mate van het mogelijke publiceren. Maar zijn houding tegenover de nazi’s is ondubbelzinnig: het is die van Stefan George: verachting voor het onwetende, oerdomme plebs dat de nazi’s zijn.

Flake leefde van zijn pen, en kon zich dus ook niet veroorloven in het openbaar tegen de machthebbers op te treden. Zelfs voor wat betreft de uitgaven van zijn werk moest hij compromissen sluiten. Maar zeker is wel: waren de notities die uiteindelijk tot deze memoires geleid hebben in de handen van de nazi’s gevallen, dan had dat zeker concentratiekamp en waarschijnlijk dood en foltering betekend.

Op de verwijten van de emigranten gaat hij weinig of niet in, noch tijdens de naziperiode noch daarna. Hij vond dat hij zichzelf niks te verwijten had, en in tegenstelling tot Benn bv. had hij inderdaad nooit de zware vergissing begaan de al te luide loftrompet op de nazi’s te gaan blazen. Daarvoor had hij de waarden van dat conservatieve Bildungsbürgertum toch te goed in zich opgenomen.

In enkele passages valt op dat de vooroordelen tegen de joden, die niet typisch zijn voor de nazi’s, openlijk worden uitgesproken. Het is goed dat de auteur (bij de eerste publicatie van deze memoires) en de uitgever dit hebben laten staan. Of de politiek-correcte meute in Duitsland erover gevallen is, weet ik niet. Maar die vooroordelen waren vanaf het midden van de 19de eeuw tot het midden van de 20ste zo algemeen dat het dwaas zou zijn ze te willen verbergen. Het zijn trouwens slechts enkele passages in dit toch omvangrijke boek.

De houding van Flake is er ook een van afstand nemen, van stoïcisme uiteindelijk, zowel tegenover wat hemzelf overkomt, als tegenover de geschiedenis, de politieke verwikkelingen.  Waar je als individu inderdaad enkel het slachtoffer van kunt zijn.

Boeiende, aangename, leerrijke lectuur.

Delen:
Share

Geef een reactie

Verplichte velden zijn aangegeven met een *.


negentien + dertien =